کسي که بعد از ثروتمند شدن دين خود را از دست ميدهد و ظرفيّت تحوّل ندارد، بايد پي به نقصان سعۀ صدر خود ببرد. خانمي که با اندکي تغيير در وضعيت مالي يا علمي، در اوّلين اقدام، چادر خود را از دست ميدهد، شرح صدر ندارد و بايد بداند در مقابل گناهان بزرگتر، راحتتر و زودتر خود را خواهد باخت.
سعه صدر
کسی که دریا دل است و سعۀ صدر دارد، هنگام نماز تلاطم درونی پیدا میکند و خود به خود و با اشتیاق فراوان به سوی نماز میشتابد. روزۀ ماه مبارک رمضان را فضیلت برمیشمرد و صبورانه روزه میگیرد. هنگام پرداخت خمس و زکات، به راحتی اموالی که تعلّق به خودش ندارد را از زندگی خود مجزّا ساخته و با رضایت کامل به اهل آن پرداخت میکند. در انفاق، دلهره از تنگدستی ندارد و درک میکند که آنچه برای رضای خدای تعالی به دیگران میبخشد، برای او ذخیره میشود و باقی میماند.
کسی که شرح صدر دارد از شخصیّت و موقعیّت اجتماعی مطلوبی برخوردار میشود و در صورت به دست آوردن قدرت یا ریاستی چند روزه و یا ثروتی که معلوم نیست تا چه زمانی ماندگار باشد، خود را نمیبازد. کسانی که هنگام اخذ یک درجۀ اجتماعی یا رسیدن به یک مقام و منزلت دنیوی، فوراً خود را گم میکنند و با فخر فروشی به دیگران و ظلم به زیردستان، شخصیت اجتماعی خود را تباه میکنند، شرح صدر ندارند.
کسی که بعد از ثروتمند شدن دین خود را از دست میدهد و ظرفیّت تحوّل ندارد، باید پی به نقصان سعۀ صدر خود ببرد. خانمی که با اندکی تغییر در وضعیت مالی یا علمی، در اوّلین اقدام، چادر خود را از دست میدهد، شرح صدر ندارد و باید بداند در مقابل گناهان بزرگتر، راحتتر و زودتر خود را خواهد باخت.
راهکارهای عملی تحصیل سعه صدر
در اینجا این سؤال مطرح میشود که انسان چگونه میتواند شرح صدر پیدا کند؟ در پاسخ باید گفت که در مباحث اخلاقی و به ویژه در موضوع تهذیب نفس، یک قاعدۀ کلی وجود دارد و آن اینکه صفات نیک و بد آدمی موجب انجام اعمال نیک و بد توسّط او میشود و در مقابل، انجام اعمال نیک و بد، صفات نیک و بد او را تقویت مینماید.
فضائل و رذائل اخلاقی در وجود آدمی شبیه باطری اتومبیل کار میکند. باطری اتومبیل به اجزاء ماشین برق میدهد و آنها را به حرکت و جنبش میاندازد و در اثر جنب و جوش آن اجزاء، برق خود را تقویت میکند. رابطۀ ایمان و عمل انسان نیز به همین شکل است. میزان ایمان هر انسانی، نحوۀ عمل او را تعیین میکند و عملکرد او در میزان ایمانی که دارد، تأثیر خواهد گذاشت.
این قاعدۀ کلی، در مورد سعه صدر نیز به خوبی صدق میکند؛ کسی که با مشکلات مبارزه میکند، در مقابل گناه مقاومت مینماید، وقتی تمایل جنسی پیش میآید به آن پشت پا میزند و خودپسندی را در خود سرکوب مینماید، معلوم میشود شرح صدر دارد و رفتاری که در اثر سعۀ صدر از خود نشان میدهد، شرح صدر او را در دل رسوخ میدهد و آن را ملکه میسازد.
نباید در برابر خود را ببازیم
همچنین کسی که در مواجهه با گناه خود را ببازد و مرتکب گناه شود و در رویاروئی با مشکلات عصبانی شود و نتواند به حرکت خود ادامه دهد، باید پی به کمبود شرح صدر خود ببرد و بداند که تکرار اینگونه رفتار توسّط او، شرح صدر مختصری که دارد را نیز از بین خواهد برد. از او یک آدم تنگنظر و ضعیف میسازد که توان مقابله با کوچکترین مشکلات و موانع را هم ندارد.
بنابراین، اگر کسی بخواهد از صفات ارزشمند و پسندیده برخوردار شود، باید عملکرد خود را با نتایج آن صفات تطبیق نماید. یعنی با اعمال نیکو، فضائل اخلاقی را در خود ایجاد و تقویت کند.
استقامت در برابر گناه، سعی در تقویت روحیۀ انتقادپذیری، حوصله به خرج دادن در انجام کارها، تحمّل مشکلات، مدارا با ناملایمات و اعمالی از این قبیل موجب ایجاد سعه صدر در وجود انسان و رسوخ این خصلت نیکو در قلب او میگردد.
حوزه علمیه اصفهان
