به گزارش روابط عمومی مرکز مدیریت حوزه علمیه اصفهان، اختتامیه جشنواره مدرسهای علامه حلی(ره) با حضور طلاب و اساتید در مدرسه علمیه امام خمینی(ره) زرین شهر برگزار شد و حجت الاسلام فرید رشودی، مدیر این مدرسه علمیه به عنوان سخنران با موضوع «تاریخ تطور فقه شیعه» مباحثی را مطرح کرد.
جرأت نقد علمی؛ رکن پیشرفت فقه
حجت الاسلام فرید رشودی با اشاره به اهمیت نقدپذیری در فضای علمی اظهار داشت: «گاهی علما به نتایج علمی میرسند اما به دلیل ملاحظات، از بیان آن خودداری میکنند. عبارت “احتیاط واجب” در رسالههای عملیه گاهی به این معناست که مجتهد به نتیجه قطعی در مسئلهای نرسیده است. جرأت در بیان نظرات و نقد آرای علمی، حتی اگر مربوط به بزرگان مانند شیخ طوسی باشد، اگر با ادب و استدلال محکم همراه باشد، بیاحترامی محسوب نمیشود و اساس پیشرفت علم بر همین انتقادات و تزاحم آراست.»
تاریخ علوم؛ کلید فهم تحولات فقهی
مدیر مدرسه علمیه زرینشهر در بخش دیگری از سخنان خود به تبیین موضوع “سیری در تاریخ تحولات فقه شیعه” پرداخت و تصریح کرد: «شناخت تاریخ هر علم، زمینه فهم دقیق آن را فراهم میکند. آگاهی از بستر تاریخی علوم اسلامی، بهویژه فقه، موجب باز شدن دید طلبه و ارتقای قدرت تحلیل او در مواجهه با مسائل نوپدید میشود. اگر تاریخچه یک علم را ندانیم، ذهن به شکوفایی لازم نمیرسد. فهم تاریخ، دیدگاه انسان را وسعت میبخشد و به تحلیل بهتر مسائل کمک میکند. اگر تاریخ را ندانیم، ممکن است همان اشتباهات گذشته تکرار شود.»
درسهای تاریخی عبرتآموز برای امروز
وی با اشاره به نمونههای تاریخی عبرتآموز افزود: «لشکرکشی اسکندر مقدونی به سرزمین سکاها و حمله هیتلر به روسیه در زمستان، نمونههایی هستند که نشان میدهند عدم آگاهی از تاریخ، موجب تکرار فجایع میشود. همچنین، حمله وهابیان به کربلا در ۲۵۰ سال پیش، نتیجه عدم آگاهی علمای آن زمان از تفکرات سلفیگری و وهابیت بود.»
لزوم درک تاریخی برای فهم صحیح روایات
این استاد حوزه تأکید کرد: «برای فهم دقیق روایات، باید شرایط تاریخی، فرهنگی و فکری زمان صدور آنها شناخته شود؛ همانطور که بدون شناخت فضای سیاسی و فکری عصر امام صادق(علیه السلام)، نمیتوان به درک درستی از فرمایشات ایشان رسید. تاریخ فقه نهتنها فهم مسائل گذشته را ممکن میکند، بلکه در تحلیل موضوعات نوین نیز راهگشاست.»
فقه و چالشهای دنیای جدید
وی در ادامه به ضرورت تطبیق فقه با مسائل جدید اشاره کرد و گفت: «گستره موضوعات علم فقه امروز بسیار وسیع شده و از آسمان و زمین تا بدن انسان و فضای حقیقی و مجازی را در بر میگیرد. مسائل جدیدی مانند ارزهای دیجیتال یا زندگی در فضای متاورس، از جمله چالشهای پیش روی فقه هستند که برای تحلیل آنها آگاهی از تاریخ فقه و تحولات آن میتواند بسیار راهگشا باشد. امروز انسان در فضای مجازی نوعی زندگی تازه را تجربه میکند؛ از تعامل اجتماعی و خانوادگی گرفته تا خرید، معاملات، حضور در مراسم مذهبی و فعالیتهای فرهنگی. چنین شرایطی، فقه را با مسائل جدیدی روبهرو کرده که بدون نگاه تاریخی و تحلیلی قابل پاسخگویی نیست.»
تاریخ فقه؛ فراتر از زندگینامه نویسی
حجت الاسلام رشودی با تمایز قائل شدن بین “تاریخ فقه” و “تاریخ علما” تأکید کرد: «متأسفانه بسیاری از کتب نوشته شده در این حوزه، صرفاً به زندگینامه و تراجم علما میپردازند. حال آنکه تاریخ فقه، به واکاوی خود علم فقه در بستر زمان، مکاتب فقهی پدیدآمده، تحولات و اختراعات علمی در این علم و عوامل رشد و رکود آن میپردازد. کسی که از تاریخ فقه آگاهی ندارد، در تحلیل مسائل جدید دچار خطا میشود؛ چراکه تاریخ فقه تنها روایت زندگی فقها نیست، بلکه کاوشی است در چگونگی شکلگیری و تحول علم فقه در بستر زمان و بررسی مکتبهایی که مسیر استنباط احکام را دگرگون کردهاند.»
مکاتب فقهی شیعه و اهمیت مکتبشناسی
وی با اشاره به مکاتب فقهی شیعه در طول تاریخ اظهار داشت: «فقه امامیه در مکاتب مختلفی چون بغداد، نجف، حله، بحرین، اصفهان و جبل عامل شکل گرفته است. در دوران معاصر، عمدتاً دو مکتب فقهی قم و نجف مطرح هستند که هرکدام مولفهها و سبک و سیاق اجتهادی خاص خود را دارند. مکتبشناسی فقهی میتواند به ایجاد تحول در روشهای اجتهادی کمک کند. از مکتب بغداد و نجف تا مکتبهای حله، بحرین، اصفهان و مشهد، هر یک نقش مؤثری در رشد فقه امامیه داشتهاند. امروز نیز تفاوت میان مکتب قم و نجف در روش اجتهاد و استنباط، نشانه استمرار همین جریان تاریخی است.»
بررسی عوامل رکود و شکوفایی فقه شیعه
مدیر مدرسه علمیه زرینشهر به نقش شرایط سیاسی و اجتماعی در رکود یا شکوفایی فقه شیعه اشاره کرد و گفت: «یکی از دورههای رکود فقه پس از وفات شیخ طوسی(ره) بود؛ چرا که فضای علمی و اجتماعی آن زمان اجازه نقد و نوآوری را به شاگردان نمیداد. با شناخت عوامل رکود، میتوان مسیر شکوفایی علمی را بازسازی و از تکرار آسیبهای گذشته جلوگیری کرد. شناخت عواملی که موجب تحول یا رکود فقه در دورههای مختلف شده، برای پیشبرد این علم در دوران معاصر حیاتی است. همانطور که پس از شیخ طوسی دورهای از رکود بهدلیل محدودیت نقد علمی پدید آمد، اکنون نیز با درک تاریخی میتوان مسیر نوآوری را در پاسخ به مسائل جدید مانند فضای مجازی و ارزهای دیجیتال هموار کرد.»
تأکید بر نوآوری در فقه با فهم تاریخی
در پایان این نشست، حجتالاسلام رشودی ضمن تأکید بر نقش تاریخ فقه در نوآوریهای علمی گفت: «آشنایی با تاریخ تطور فقه، نهتنها فهم عمیقتر از میراث اهلبیت(ع) را به همراه دارد، بلکه زمینهساز نوآوری و اجتهاد پویا در مواجهه با مسائل روز جهان معاصر است. آشنایی با سیر تطور علم فقه، ذهن طلبه را تحلیلی و خلاق میسازد. همانطور که در علوم دیگر ناآگاهی از گذشته سبب تکرار خطا میشود، در فقه نیز شناخت ادوار و مکاتب فقهی، زمینهساز درک عمیقتر و نوآوری در استنباط احکام است.»
آیین اختتامیه این برنامه با معرفی نفرات برتر جشنواره مدرسهای علامه حلی(ره) در مدرسه علمیه امام خمینی(ره) زرینشهر برگزار شد.
